Што е бета-каротен?

Бета-каротенот е природен пигмент од групата каротеноиди кој им ја дава препознатливата жолто-портокалова боја на морковите, тиквата, кајсиите и многу други овошја и зеленчуци. Во природата постојат околу 700 различни каротеноиди, а дел од нив имаат значајна улога во човечкото здравје.

Најважните каротеноиди присутни во човечката плазма се бета-каротенот, ликопенот и лутеинот. Особено внимание привлекува бета-каротенот поради неговата способност организмот да го претвори во витамин А – хранлива материја клучна за видот, имунитетот и здравјето на кожата.

Името бета-каротен потекнува од латинскиот збор „carota“, што значи морков, бидејќи токму од морковот првпат бил изолиран.

Врската меѓу бета-каротенот и витамин А

Бета-каротенот како природен извор на витамин А

Бета-каротенот е познат како провитамин А, што значи дека телото го претвора во витамин А според сопствените потреби. Овој процес се одвива најмногу во црниот дроб.

За разлика од синтетичкиот витамин А, кај бета-каротенот ризикот од предозирање е значително помал, бидејќи организмот создава само онолку витамин А колку што му е потребно.

Витаминот А има важна улога во:

• одржување на нормален вид,
• правилно функционирање на имунолошкиот систем,
• обновување на клетките,
• здравје на кожата и слузницата.

Придобивки од бета-каротенот

Моќно антиоксидативно дејство

Заштита од слободни радикали и стареење

Бета-каротенот е силен антиоксиданс. Антиоксидансите ги неутрализираат слободните радикали – нестабилни молекули кои можат да ги оштетат клетките и да го забрзаат процесот на стареење.

Современите истражувања покажуваат дека оксидативниот стрес е поврзан со:

• кардиоваскуларни заболувања,
• хронични воспаленија,
• дијабетес,
• невродегенеративни болести,
• одредени типови рак.

Редовниот внес на храна богата со каротеноиди може да помогне во заштита на клетките и поддршка на имунитетот. Бета-каротенот учествува и во синтеза на антитела, што дополнително придонесува за подобра одбрана на организмот.

Бета-каротен за подобар вид

Како влијае врз здравјето на очите?

Советот „јадете моркови за подобар вид“ има научна основа. Бета-каротенот е неопходен за создавање витамин А, кој е клучен за нормално функционирање на мрежницата.

Недостатокот на витамин А може да предизвика:

• ноќно слепило,
• суви очи,
• намалена острина на видот.

Истражувања објавени во последните години укажуваат дека каротеноидите може да имаат заштитен ефект врз старечката макуларна дегенерација (AMD) – една од најчестите причини за губење на видот кај лица над 50 години.

Студија од 2016 година покажала дека повисокиот внес на каротеноиди е поврзан со намален ризик од макуларна дегенерација, додека дополнителни анализи од 2017 година потврдиле дека исхраната богата со бета-каротен, алфа-каротен и витамин Ц позитивно влијае врз здравјето на очите.

Бета-каротен за кожа и убав тен

Природна заштита од сонце

Бета-каротенот е популарен и поради позитивното влијание врз кожата. Во организмот тој придонесува за создавање витамин А, кој е важен за регенерација на кожните клетки.

Дополнително, бета-каротенот:

• го поддржува создавањето колаген,
• придонесува за еластичност на кожата,
• помага за рамномерен тен,
• може да ја намали чувствителноста на кожата на сонце.

Кај многу луѓе, особено на почетокот на летото, изложеноста на сонце предизвикува црвенило, чешање и осип. Одредени истражувања покажуваат дека каротеноидите можат да помогнат во природната фотозаштита на кожата.

Сепак, важно е да се нагласи дека бета-каротенот не е замена за крема со заштитен фактор.

Влијание врз когнитивните функции

Може ли бета-каротенот да помогне за мозокот?

Оксидативниот стрес има значајна улога и во стареењето на мозокот. Поради своето антиоксидативно дејство, бета-каротенот се истражува и во областа на когнитивното здравје.

Преглед на повеќе студии објавени во 2018 година покажал дека долгорочниот внес на антиоксиданси може да помогне во забавување на когнитивното опаѓање и поддршка на меморијата кај постари лица.

Иако се потребни дополнителни истражувања, научниците сметаат дека антиоксидансите имаат важна улога во заштитата на нервните клетки.

Бета-каротен и кардиоваскуларното здравје

Потенцијална заштита за срцето и крвните садови

Некои научни истражувања укажуваат дека исхраната богата со каротеноиди е поврзана со помал ризик од атеросклероза и срцеви заболувања.

Бета-каротенот може да помогне преку:

• намалување на оксидативниот стрес,
• подобрување на функцијата на крвните садови,
• намалување на воспалителните процеси.

Истражувања спроведени во повеќе земји покажале дека популациите кои редовно консумираат овошје и зеленчук богат со каротеноиди имаат пониска стапка на одредени хронични заболувања.

Сепак, експертите потенцираат дека најголем ефект се постигнува преку разновидна и балансирана исхрана, а не преку прекумерна употреба на суплементи.

Други потенцијални придобивки од бета-каротен

Истражувањата за бета-каротенот продолжуваат, а досегашните резултати укажуваат и на можни позитивни ефекти кај:

Дијабетес тип 2

Исхрана богата со каротеноиди се поврзува со подобра инсулинска чувствителност и помал ризик од развој на дијабетес тип 2.

Намалување на холестерол

Одредени студии покажуваат дека бета-каротенот може да влијае врз намалена апсорпција на холестеролот во цревата.

Забавување на атеросклероза

Каротеноидите можат да придонесат за намалување на таложењето маснотии во крвните садови.

Најдобри природни извори на бета-каротен

Храна богата со бета-каротен

Најдобар начин за внес на бета-каротен е преку разновидна исхрана.

Храна богата со бета-каротен:

• морков,
• сладок компир,
• тиква,
• кајсии,
• праски,
• спанаќ,
• кељ,
• брокула,
• црвена пиперка.

Бета-каротенот подобро се апсорбира кога зеленчукот се комбинира со здрави масти, како маслиново масло, јаткасти плодови или авокадо.

Дали треба да се зема како суплемент?

Кога е потребна дополнителна суплементација?

Во повеќето случаи, балансираната исхрана обезбедува доволни количини бета-каротен. Сепак, суплементи понекогаш се користат:

• кај луѓе со недоволен внес на овошје и зеленчук,
• за подготовка на кожата пред лето,
• кај лица со зголемени потреби за витамин А.

Важно е суплементите да се користат внимателно, особено кај пушачи, бидејќи високите дози синтетички бета-каротен во некои студии биле поврзани со зголемен ризик од белодробни заболувања.

Бета-каротенот е важен антиоксиданс со значајна улога во здравјето на очите, кожата, имунитетот и кардиоваскуларниот систем. Најголемите придобивки се добиваат преку редовна консумација на овошје и зеленчук богат со каротеноиди.

Иако научните истражувања и понатаму ги испитуваат сите негови ефекти, досегашните сознанија потврдуваат дека бета-каротенот е важен дел од здравата и балансирана исхрана.